Oude grenzen en nieuwe levens

Vier interviews met vier Iraniërs

De grootste groep nieuwe migranten in Nederland wordt gevormd door Iraniërs. Er wonen er bijna dertigduizend in ons land. Wat hen bindt is de vlucht voor een islamitische dictatuur. ?Wees bewuster wat vrijheid betekent.?

DOOR Margreet Fogteloo

FARAH KARIMI

Toen Farah Karimi (1960) in augustus 1989 aankwam in Groningen had ze vooral behoefte aan rust: ?Als ik fietste door het vlakke land en de mensen zag genieten, dacht ik: zo moet het paradijs eruitzien. Ik leefde in een soort samenleving die ik in Iran had nagestreefd.?

Twee dingen besloot ze uit haar hoofd te bannen: Iran en islam. Dat lukte aanvankelijk goed.

Ze ging studeren en de politiek in en kwam in 1998 voor GroenLinks in de Tweede Kamer. Maar op 11 september 2001 veranderde voor haar veel. De islam stond weer op haar agenda.

?De aanslagen kwamen ook persoonlijk hard aan?, zegt ze in haar huis in een oude arbeiderswijk van Utrecht. ?Alle weggestopte angst kwam boven. Ik werd badend in het zweet wakker. In mijn dromen voelde ik de vernietigingskracht die uitgaat van religieuze fanatici.?

Karimi kent alle uithoeken van onvrijheid. Ze voerde als jong meisje, geboren in een geslacht van aristocratische grootgrondbezitters, oppositie tegen de sjah en na de teleurstelling van de revolutie in 1979 tegen het theocratische bewind van Khomeini. In 1980 belandde ze voor een week in de gevangenis: ?Genoeg om te beseffen hoe afschuwelijk dat is.

?Als lid van de volks-Mujahedien Khalq (mko) ging ze daarna de illegaliteit in en vluchtte samen met haar toenmalige man in 1981 naar de bergen van Koerdistan. Daar werd in de vrieskou in een lemen huisje haar zoon Homam geboren. De jaren daarna bracht ze, nog steeds lid van de mko, door in Duitsland, waar ze asiel kreeg. Het werd een gefragmenteerd leven uit koffers. Opnieuw voerde ze oppositie, dit keer tegen de onderdrukking binnen de eigen gelederen van de hiërarchisch georganiseerde verzetsbeweging: ?Dat was nog zwaarder dan de tijd in Iran waar je nog je familie hebt. Het is een sekteachtig systeem waar alle vrijheden, tot in je liefdesrelatie toe, je worden ontnomen. In naam van vrijheid en strijd tegen de religieuze dictatuur in Iran werden jonge mensen tot instrumenten gemaakt. Dat was ondraaglijk.?

In 1985 brak ze met de mko: ?Ik moest een document ondertekenen waarin ik verklaarde nooit iets naar buiten te zullen brengen. De leiding liet me gaan, maar ik voelde me niet meer veilig.?

Na scheiding van haar Iraanse echtgenoot, ook mko-lid, trok Karimi met haar nieuwe liefde, de Duitse Bernhard, en haar zoon in 1989 opnieuw de grens over.

?Nederland was in onze ogen hét land van tolerantie en vrijheid. Maar het zonnige beeld dat ik toen van Nederland had, heb ik later iets moeten bijstellen. Binnen mijn partij en in de Kamer heb ik me altijd volledig vrij gevoeld. Ik ging me in de Kamer als woordvoerder buitenlandse zaken ook met Iran bezighouden. Daarin heb ik me nooit beknot gevoeld, ook al is het een risico als je je politiek met je land van herkomst gaat bezighouden. Nederland moet nog steeds wennen aan politici die hun roots elders hebben liggen. Als je je daar met harstocht mee bezighoudt, wordt je gauw gebrek aan loyaliteit verweten. Dat is absurd. Ik ben niet bereid mijn verleden en afkomst te verloochenen.

In mijn jeugd was ik gelukkig en heel vrij. Ik ben opgegroeid met alle bekende tv-series uit Amerika, maar het Westen was zeker niet mijn beeld van vrijheid. Mijn ideaal was om als vrouw over mijn eigen leven te kunnen beschikken. Ik wilde geen grenzen accepteren. Eigen keuzes maken is de essentie van vrijheid voor mij. Je niets laten voorschrijven door cultuur, traditie, religie of familie.?

Nooit ervaart ze ook maar een seconde zelfcensuur. ?Maar ik ben er niet op uit om mensen te kwetsen. Vrijheid van meningsuiting is wel de eerste voorwaarde voor democratie. We kunnen meer doen om mensen in onvrije samenlevingen te steunen. Mensen in Nederland die klagen over zelfcensuur zijn vaak degenen die het hardst anderen attaqueren. De vrijheid van meningsuiting geldt kennelijk meer voor henzelf dan voor anderen. Als moslims iets roepen is het meteen mis.

Nederland is voor mij nog steeds het beste land ter wereld. Na de moorden op Fortuyn en Van Gogh heb ik me even onveilig gevoeld, want links kreeg van alles de schuld. Maar ik ben nog vaker redelijke mensen tegengekomen. Ook binnen de vvd. De commotie trok dwars door het politieke spectrum heen. Dat gaf juist kracht. Ook zag je dat de samenleving in staat is om te corrigeren.

De verwarring begrijp ik. Maar het gaat om de wijze waarop je daarmee omgaat. Afshin Ellian en ik verschillen daarin 180 graden. Kritiek op de islam kun je niet los zien van de negatieve rol die het Westen in de internationale politiek speelt. Ik geloof bovendien niet in harde polarisatie. Er worden karikaturen gecreëerd van de islam en het Midden-Oosten en dat is precies hetzelfde wat je in de islamitische wereld tegenkomt over het Westen. In het nieuwe paradigma dat is ontstaan ? de islam versus het Westen ? verlies je bovendien je bondgenoten binnen de islamitische gemeenschap. Ze voelen zich gedwongen te kiezen: de islam is onze religie, blijf daar van af. Juist in de strijd tegen de harde kern extremisten hebben we de gematigden nodig.

?Maar, zegt Karimi stellig: ?Ik blijf wel optimistisch. Ik onderschat zeker niet de invloed van de politieke islam. Tegelijk zie ik enorme verandering bij jonge moslimvrouwen. Ik zie ze overal luidkeels hun rechten opeisen. Elke vrouw die haar leven in eigen hand neemt slaat een nagel aan de doodskist van het fundamentalisme.?

AFSHIN ELLIAN [...]

DAVID DANISH [...]

EHSAN JAMI [...]

© Margreet Fogteloo / De Groene Amsterdammer, zomernummer 2007