Farah Karimi: "Maar ik ben ook van de softie"

Na acht jaar Kamerlidmaatschap voor Groen Links richt Farah Karimi zich helemaal op de landen rond de Perzische Golf. Ze pleit voor meer openheid en betrokkenheid, want Europa is volgens haar amper geïntresseerd in de regio en heeft daardoor nauwelijks invloed. 'Er zijn in de Golfregio wél mensen die met elkaar willen praten en dingen willen veranderen.'

"Die is er nog niet," antwoordt haar huisgenoot als ik zeg dat ik voor mevrouw Karimi kom, en hij pakt zijn mobieltje: "Dein besuch ist auch schon da" - Er klinkt het soort zacht verwijt in dat moeders maken. Altijd hetzelfde met jou. Maar vijf minuten laten stapt ze dan toch binnen in het lichte Utrechtse bovenhuis uit 1902, waar rond 1944 nog Duits luchtafweergeschut op het achterplatje stond. "Wil je koffie? Thee?"

Het wordt thee.

"Dat project begon al veel eerder hoor, toen ik nog hoog en breed in de kamer zat.' vertelt ze over Bridging the Gulf. De stichting - voluit Bridging the Gulf, foundation for human security in the Middle East - waarvan Karimi voorzitter is , wil samenwerking tussen mensen, instanties en staten aldaar te bevorderen en zo de positie van de bevolking en de veiligheid in het algemeen verbeteren. 'Kijk, sinds de aanloop naar de oorlog tegen Irak verweet men linkse partijen met bezwaren steeds dat ze geen alternatief hadden. Saddam Hoessein was nu eenmaal een afschuwelijk dictator en mensenrechtenschender, dus wat wou je anders, zei men dan. Ik vond dat onzinnig - links was altijd al kritisch over Irak, terwijl rechts er zaken deed. Maar het zette me wel aan het denken. De regio is belangrijk, want we afhankelijk van hun olie, terwijl die landen tegelijkertijd hun eigen bevolking onderdrukken en onderling ruziën. Vooral natuurlijk over wie van de grote drie - Saudi Arabië, Irak en Iran - de regionale hegemonie verwerft.

Toen Nederland in 2003 voorzitter was van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), bedacht ik met een paar anderen dat voor een duurzame vrede in de Golfregio in de eerste plaats een soort collectief veiligheidsdenken nodig was. Een gezamenlijk veiligheidsconcept dat minder gaat over de veiligheid van staten dan over die van mensen. moesten we niet daarginds de gedachte bevorderen dat mijn veiligheid ook de jouwe is? Dat er een gezamenlijk veiligheidsbelang is waar je meer aan hebt dan aan die eeuwige verdeeldheid."

Dat is nogal wat: een ouderwetse mentaliteitsverandering.

"Precies. En daar heb je natuurlijk een heel lange adem voor nodig. Er is in de Golfregio ook tussen mensen onderling ontzettend veel discriminatie, er zijn heel diepgewortelde vooroordelen over en weer tussen allerlei groepen, een enorme historisch gegroeide animositeit die het denken beheerst. Maar in Europa is het ook gelukt om over zulke hindernissen heen te stappen, en met die inspiratiebron zijn we in samenwerking met het Nederlandse Helsinki Comité (een organisatie die zich inzet voor de bevordering van de rechten van de mens en de rechtstaat in Europa, red.) dit project begonnen."

Europa als inspiratie, dat klinkt ook al bijna ouderwets. Maar u kwam van buiten, en kijkt daar vast anders tegenaan.

"O, ik voel me altijd een hele erge Europeaan, omdat ik het zo fantastisch vind hoe men na de Tweede Wereldoorlog een bloedige, gewelddadige geschiedenis van eeuwen opzij heeft gezet. Dat er toen mensen waren die het eens helemaal anders durfden te gaan doen. Die beseften dat, hoeveel verschrikkelijks er ook tussen de landen van Europa was voorgevallen, die landen onvermijdelijk de toekomst met elkaar deelden. Dat je een vorm van samenwerking kon verzinnen die verdere conflicten bemoeilijkte. Daaruit ontstond de Europese Unie."

In de Unie heeft inderdaad nooit meer luchtdoelgeschut op achterplatjes gestaan. Maar was het project niet vooral bedoeld als middel om Duitsland in toom te houden?

"Jawel, maar men deed dat op een integratieve manier, door het land aan de andere deelnemers te binden. Dat is zo boeiend aan Europa: Samenwerken en integreren tussen vrienden, ach, dat gaat bijna vanzelf. Maar hier gebeurde dat tussen vijanden. Men probeerde elkaar niet opnieuw te gaan overheersen, maar bedacht een samenwerkingsvorm om onderlinge problemen op te lossen.

Zoiets is in de Golfregio nog onafzienbaar ver weg. Maar er zijn daar wel mensen die met elkaar willen praten en dingen willen veranderen. Mensenrechtenactivisten en sociale bewegingen bijvoorbeeld, maar ook groepen die ijveren voor vrouwenrechten."

Bestaan die er daar wel? En als ze er zijn, heb je dan niet te maken met zetbaasjes van allerlei buitenlandse organisaties?

"Ze zijn er. Wij zien de regio vaak alleen maar als extreem conservatieve samenlevingen vol discriminatie, verdrukking van vrouwen en systematische schending van hun rechten. En die dingen gebeuren ook nog steeds, systematisch en op grote schaal. Maar de Golfstaten veranderen ook. Ze moeten wel, zelfs met alle olierijkdom is de oude manier van doen, loyaliteit kopen en buitenlanders invliegen voor het werk, niet vol te houden. Dus zijn ze druk bezig de eigen bevolking op te leiden. Maar zodra die mensen, mannen en vrouwen. een serieuze taak uitoefenen in de maatschappij, beginnen ze vanzelf ook te vragen waar hun rechten blijven. Politieke rechten, zeggenschap over het eigen leven. Daar sluiten wij op aan.

En nee, het komt niet van buitenaf. Je ziet in die landen juist heel weinig van de NGO?s en zo die in de rest van de wereld zo?n grote rol spelen. Het zijn geen traditionele ontwikkelingslanden, daar hebben ze te veel geld voor.

Het is wel moeizaam beginnen. Jammer genoeg heeft de enorme aandacht van de buitenwereld na 11 september 2001 vooral averechts gewerkt. Het begon goed. De buitenlandse druk om zaken te veranderen op gebieden als mensen- en vrouwenrechten schiep ruimte waarin verschillende organisaties konden ontstaan. Dat er over mensenrechten überhaupt gesproken werd, was al winst.

Maar sinds de oorlog in Irak begon is de geloofwaardigheid van het Westen, de Amerikanen voorop, gekelderd, mede door dingen als Guantanamo en Abu Graib. Moet een mensenrechtenorganisatie nu eens proberen om in Saudi Arabië iets over mensenrechtenschendingen te berde te brengen. Dan is het meteen van: hoezo denken jullie ons daarover iets te mogen vertellen? Nu verkopen we er vooral wapens, en gebruiken de regimes daar nu ook nog veiligheid als argument om de bevolking onder druk te houden."

Het viel me op dat u daar ook mee schermt. De stichting werkt aan human security, niet mensenrechten.

"Daarmee willen we dat veiligheidsbegrip een beetje ontwapenen. Weg van de harde interpretatie als staatsveiligheid. Veiligheid is, vinden wij, dat vrouwen zich veilig kunnen voelen, ook thuis. Dat bevolkingsgroepen zich veilig voelen voor elkaar en voor de staat, dat mensen zich veilig in vrijheid kunnen uiten. Sociale veiligheid dus, en dat is een regelrechte vertaling van de mensenrechten. We gebruiken alleen begrippen die men daar als vanzelfsprekend belangrijk ziet.

De OVSE is mijn voorbeeld. Die begon in 1973 als een conferentie, waar men bedacht dat veiligheid naast de harde kant, ontwapeningsonderhandelingen en zo, ook een menselijke kant had. Dat heeft de relaties tussen Oost en West flink helpen verbeteren."

Wie moeten er nu, heel concreet, gaan samenwerken?

"Op dit moment vooral individuen. Een advocaat hier, een journalist, mensenrechtenactivist of groepje vrouwen daar. En hervormingsgezinden mensen bij overheden, natuurlijk. Wij willen zorgen dat die elkaar leren kennen en van elkaars reilen en zeilen weten. Dat ze op zijn minst het gevoel krijgen er niet alleen voor te staan, ook over landsgrenzen heen. Komt zo iemand in de problemen, dan schrikt men daar ook veel harder als gelijkgezinden in de regio zelf in actie komen, dan van de bekende protesten uit het Westen. Die kennen ze nou wel. Het wordt zo ook veel moeilijker voor overheden om mensenrechten af te schilderen als iets typisch westers."

En wat heeft Bridging the Gulf daarbij te bieden?

"Nu nog betrekkelijk weinig. We zijn begonnen met inventariseren, mensen leren kennen. Nu gaat het erom steun in Europa te verkrijgen waarmee we die mensen, die zo bereid zijn om hun nek uit te steken, kunnen ondersteunen. Dat is niet gemakkelijk, maar ik vind het echt de moeite waard. Je ziet in de Golfstaten hoopgevende veranderingen, maar ook een heel conservatieve, fundamentalistische tegenbeweging. Heel lastig en conflictueus. Maar weglopen is geen antwoord; meer openheid en betrokkenheid wel. En vooral: meer te weten komen over die landen en wat er speelt.

Daarvoor interesse kweken is onze tweede taak. Want Europa heeft nauwelijks belangstelling en daardoor nauwelijks invloed. Je ziet de Golfstaten zich dan ook steeds meer richten op India en China. Daarheen gaan de koningen op bezoek, niet naar Europa.

Dus is het ontzettend belangrijk om hier de kennis over het Midden-Oosten te vergroten. Ik geloof nu eenmaal niet dat je maatschappelijke veranderingen met bommen kunt afdwingen, maar wel door wederzijds begrip. Dat kun je softie noemen, maar ik ben nu eenmaal ook van de softie. Soft of niet, ik heb in mijn leven al drie Golfoorlogen gezien, en dat vind ik meer dan genoeg.'

Rik Smits

kader:

NAAM Farah Karimi GEBOREN op 15 november 1960 in Garros, Iran. IS voorzitter van de stichting Bridging the Gulf GEVLUCHT uit Iran in 1983 naar Duitsland, verhuisde in 1989 naar Nederland STUDEERDE industrieel ontwerpen in Isfahan, daarna wis- en natuurkunde in Kiel. Baalde zo dat haar Duitse studieresultaten in Nederland niet erkend werden dat ze de wiskunde inruilde voor een studie beleid en bestuur in internationale organisaties in Groningen WAS van 1998 tot 2006 Tweede Kamerlid voor GroenLinks