Waar waren de islamcritici op de salafistenconferentie?

Afgelopen weekend bezocht Farah Karimi een conferentie in Berg en Dal over het salafisme. De conferentie was georganiseerd door het ISIM, het internationaal instituut voor de studie van islam in de moderne wereld, en de Radboud Universiteit Nijmegen.

Het zien van de namen van de uitgenodigde wetenschappers maakte me al bijzonder enthousiast. Uniek aan deze conferentie was dat het eerste keer was dat alle belangrijke onderzoekers op dit terrein bij elkaar verzameld waren. Ze kwamen uit alle uithoeken van de wereld: uit diverse Europese landen, de Verenigde Staten, Afrika, Azië en het Midden- Oosten.

Ik ging naar deze unieke driedaagse ontmoeting in de veronderstelling dat ik, zo niet alle, maar vele van de bekende politici en opiniemakers die het islamdebat in Nederland domineren zou tegenkomen. Immers domineert sinds '9/11' en de moord op Theo van Gogh "de islam" het publieke en politieke debat.

De Nederlandse taal heeft tal van nieuwe woorden erbij gekregen: islamisering, boerka, salafisme enzovoorts. Maar wie schitterden er door afwezigheid tijdens dat debat en de conferentie? Juist de politici, de opiniemakers die vaak niet gehinderd door enige kennis van zaken het debat domineren.
Het islamdebat in Nederland toont veelal een schrijnend gebrek aan kennis over de islam, de verschillende stromingen daarin, over het Midden-Oosten en in het bijzonder de Arabische wereld en de relatie van Europa met de islamitische wereld. Een gebrek aan kennis die verbloemd wordt door hard te schreeuwen of vooral de kritiek te beperken op de toonhoogte van bepaalde islamcritici.

Wat die conferentie zo boeiend maakte, was de diversiteit van de aanwezige wetenschappers en hun opinies, de presentaties van jarenlange onderzoeken en moeizaam vergaarde informatie over een moeilijk toegankelijke beweging. Verschillende stromingen binnen het salafisme, de ontwikkelingen van salafistische diaspora in verschillende Europese landen, de bijzondere rol van de Saoedische staat, maar ook van de niet statelijke religieuze groepen in dat land; de lokale omstandigheden die de kleur van salafistische bewegingen bepalen zoals: de marginale rol van salafisme in Palestina of het gebruik van die ideologie voor het rechtvaardigen van geweld en terreur in soms zeer oude lokale twistpunten in Afrika, het verschrikkelijke dieptepunt van de takfiri beweging in Irak die één ieder ongeacht religie of herkomst waard vindt te doden alleen vanwege samenwerking met de Iraakse regering, en vele, vele andere onderwerpen passeerden de revue.

De presentaties waren geenszins geruststellend. Sterker nog, die presentaties, debatten en mijn gesprekken met de wetenschappers maakten het beeld van het veelkoppig monster scherper. Een onheilige alliantie van religie, politiek en geld brengt deze ideologie niet alleen in de huiskamers van de rijkste steden van de wereld maar ook in de armste buurten van Afrika binnen.

Al die vragen die we dagelijks in het publieke en politieke debat tegenkomen over de salafistische bewegingen zijn terechte vragen: Hoe zit het nou precies met de positie van de vrouw in hun ideologie? Hoe gevaarlijk is hun onverdraagzaamheid ten opzichte van homoseksuelen? Hoe zit het eigenlijk met hun tolerantie naar andersdenkende moslims? Waarom wijst men democratie af, isoleert men zich ten opzichte van de samenleving en welke consequenties heeft dat? Wat is de rol van een land als Saoedi Arabië? Is het de Saoedische staat die alles bepaalt of zijn het de verschillende salafibewegingen met ieder hun eigen politieke en religieuze agenda?

Maar zijn de vraagstellers ook geïnteresseerd in precieze antwoorden? Onrealistische en simplistische schijnantwoorden en -maatregelen zijn immers alleen koren op de molens van de extremisten.

De wetenschappers hebben deze conferentie goed benut om hun kennis en ideeën uit te wisselen. Naast journalisten die van verschillende Europese landen naar Berg en Dal toegestroomd waren, zag ik een andere groep zeer prominent aanwezig: de ambtenaren van diverse overheidsdiensten uit verschillende Europese landen. Ze zogen ieder woord op en alles werd vlijtig opgeschreven.

Het is geruststellend dat in ieder geval overheidsdiensten beseffen dat ze in hun strijd tegen de "vijand" zich goed moeten informeren en hun beleid moeten baseren op de feiten. De politici moeten dan ook niet raar opkijken als de nationale coördinator van terrorismebestrijding hen de les leest in het Nederlandse islamdebat.

Politici en opiniemakers hadden in Berg en Dal in debat kunnen treden met experts op het gebied van de jihad, politieke islam, ontwikkelingen in het Midden-Oosten, radicalisering van moslimjongeren in Europa op grond van deugdelijke informatie en inzichten.

Waarom misten ze de kans zo massaal? Is men wel echt geïnteresseerd in deze materie? Wil men wel echt de problemen aanpakken? Heeft men überhaupt wel belangstelling voor wat er leeft onder moslims? Is het gewoon niet makkelijker om te scoren met mooie one-liners? Zijn we na '9-11' en 'Van Gogh' nog steeds zo verward dat we onszelf wel moeten vastklampen aan overzichtelijke tegenstellingen die vooral bevestigen hoe we de werkelijkheid beleven, maar weinig raakvlak hebben met de complexe harde realiteit van alledag?

Zijn we zo in onszelf gekeerd dat we nauwelijks nog oog hebben voor hoe ontwikkelingen ver weg het leven hier in Nederland beïnvloeden? Politici laten met hun gebrek aan werkelijke interesse niet alleen moslims in de kou staan, maar ook niet-moslims die oprecht bevreesd en bezorgd zijn over de opkomst van bewegingen als het salafisme.

Een ingekorte versie van dit artikel stond in de papieren Volkskrant van 5 oktober 2007. Bovenstaand artikel is op 4 oktober 2007 op www.volkskrantblog.nl verschenen.